YAPAY ZEKÂ KAYGISININ TEKNOLOJİK KAYNAKLI İŞSİZLİK ENDİŞESİ İLİŞKİSİNDE PROAKTİF KİŞİLİĞİN DÜZENLEYİCİ ROLÜ

THE MODERATING ROLE OF PROACTIVE PERSONALITY IN THE RELATIONSHIP BETWEEN AI ANXIETY AND TECHNOLOGY-INDUCED UNEMPLOYMENT CONCERN


Özet Görüntüleme: 0 / PDF İndirme: 0

Yazarlar

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.18841895

Anahtar Kelimeler:

Yapay Zekâ Kaygısı, Teknolojik İşsizlik Endişesi, Proaktif Kişilik Hizmet Sektörü

Özet

Yapay zekâ temelli teknolojilerin hizmet sektöründe giderek daha karmaşık süreçlere entegre edilmesi, istihdamın niteliği ve sürdürülebilirliği üzerine yeni tartışmaları beraberinde getirmektedir. Bu süreçte çalışanların teknolojiye yönelik kaygıları, yalnızca otomasyonun yapısal etkileriyle açıklanamayacak çok boyutlu bir olgu hâline gelmiştir. Özellikle yapay zekâ kaynaklı işsizlik endişesinin, bireylerin çevresel değişimleri algılama biçimleri ve bu değişimlere verdikleri tepkilerle yakından ilişkili olduğu görülmektedir. Bu çalışmanın amacı, hizmet sektöründe yapay zekâ kaygısı ile teknoloji kaynaklı işsizlik endişesi arasındaki ilişkiyi incelemek ve bu ilişkide proaktif kişiliğin düzenleyici rolünü ortaya koymaktır. Araştırmanın örneklemini, İstanbul’da hizmet sektöründe çalışan 335 birey oluşturmaktadır. Bulgular, yapay zekâ kaygısının teknoloji kaynaklı işsizlik endişesini artırdığını ve proaktif kişiliğin bu ilişkinin gücünü zayıflatıcı bir rol üstlendiğini ortaya koymaktadır. Çalışma, yapay zekâ temelli istihdam kaygılarını bireysel farklılıklar çerçevesinde ele alarak hizmet sektörü literatürüne katkı sunmaktadır.

Referanslar

Acemoğlu, D. (2022). Yapay zekâyı yeniden tasarlamak. Efil Yayınevi.

Acemoglu, D., & Restrepo, P. (2020). Artificial intelligence and jobs. Journal of Economic Perspectives, 34(3), 30-54.

Akçakanat, Ö. (2024). Yapay zekâ kaygısının teknoloji kaynaklı işsizlik endişesi üzerine etkisi: Muhasebe meslek mensupları üzerine bir araştırma. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 26(Özel Sayı), 53-67.

Akın, A., Abacı, R., Kaya, M., & Arıcı, N. (2011, June). Kısaltılmış Proaktif Kişilik Ölçeği’nin (KPÖ) Türkçe formunun geçerlik ve güvenirliği. In ICES11 International Conference on Educational Sciences.

Akkaya, B., Özkan, A., & Özkan, H. (2021). Yapay Zekâ Kaygı (YZK) ölçeği: Türkçeye uyarlama, geçerlik ve güvenirlik çalışması. Alanya Akademik Bakış, 5(2), 1125-1146.

Bateman, T. S., & Crant, J. M. (1993). The proactive component of organizational behavior: A measure and correlates. Journal Of Organizational Behavior, 14(2), 103-118

Beckers, J. J., & Schmidt, H. G. (2003). Computer anxiety in medical students. Computers in Human Behavior, 19(4), 407-423.

Belber, B. G., & Özmen, M. H. (2024). Hizmet sektörü çalışanlarının yapay zekâ ile ilgili gelecek kaygıları. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 23(91), 1085-1101.

Bick, A., Blandin, A., & Mertens, K. (2020). Work from home after the COVID‑19 outbreak. Federal Reserve Bank of Dallas.

Biçer, İ. (2025). Artificial intelligence anxiety, job stress, and turnover intention: An analysis on healthcare workers. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 34, 109-124. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1667342

Brougham, D., & Haar, J. (2018). Smart technology, artificial intelligence, robotics, and algorithms (STARA): Employees’ perceptions of our future workplace. Human Relations, 71(2), 239-257.

Brundage, M. (2015). Economic Possibilities for Our Children: Artificial Intelligence and the Future of Work, Education, and Leisure. In AAAI Workshop: AI and Ethics.

Civelek, M. E., & Pehlivanoğlu, Ç. (2020). Technological unemployment anxiety scale development. Eurasian Business & Economics Journal, 64-76.

Crant, J. M., Hu, J., & Jiang, K. (2017). Proactive personality: A twenty-year review. Journal of Management, 43(6), 1965-1999.

Crant, J. M. (2000). Proactive behavior in organizations. Journal of Management, 26(3), 435-462.

Chetty, R., Friedman, J. N., Hendren, N., Stepner, M., & The Opportunity Insights Team. (2020). How did COVID‑19 and stabilization policies affect spending and employment? (NBER Working Paper No. 27431). National Bureau of Economic Research.

Chou, T.-C. (2003). Internet anxiety and its impact on online behavior. CyberPsychology & Behavior, 6(2), 123-135.

Chua, S. L., Chen, D. T., & Wong, A. F. L. (1999). Computer anxiety and its correlates. Computers in Human Behavior, 15(5), 609-623.

Dawson, J. F., & Richter, A. W. (2006). Probing three-way interactions in moderated multiple regression: Development and application of a slope difference test. Journal of Applied Psychology, 91(4), 917-926.

Din, L., Xu, M., & Cao, Y. (2023). Proactive personality and adaptive performance under uncertainty. Personnel Review, 52(5), 1451-1469

Dönmez, S. (2020). Felsefi bağlamda yapay zekâ ve 2025 sendromu. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 20(2), 748-760.

Dwivedi, Y. K., Hughes, L., Ismagilova, E., Aarts, G., Coombs, C., Crick, T., … Williams, M. D. (2021). Artificial Intelligence (AI): Multidisciplinary perspectives on emerging challenges, opportunities, and agenda for research, practice and policy. International Journal of Information Management, 57, 101994. https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2019.08.002

Fast, E., & Horvitz, E. (2017). Long-term trends in the public perception of artificial intelligence. Proceedings of the AAAI Conference on Artificial Intelligence, 963-969.

Frey, C. B., & Osborne, M. A. (2017). The future of employment: How susceptible are jobs to computerisation? Technological Forecasting and Social Change, 114, 254-280. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2016.08.019

Fuller Jr, B., & Marler, L. E. (2009). Change driven by nature: A meta-analytic review of the proactive personality literature. Journal of Vocational Behavior, 75(3), 329-345.

Gherheș, V. (2018). Why are we afraid of artificial intelligence (AI)? European Review of Applied Sociology, 11(17), 6-15. https://doi.org/10.1515/eras-2018-0006

Gültekin, Z., Urgan, S., & Ak, M. (2022). Yapay zekâ kaygısının kariyer kararlılığına etkisine yönelik bir araştırma: Ondokuz Mayıs Üniversitesi öğrencileri örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(3), 477-491.

Heinssen, R. K., Glass, C. R., & Knight, L. A. (1987). Assessing computer anxiety: Development and validation of the Computer Anxiety Rating Scale. Computer in Human Behavior, 3(1), 49-59.

Huang, M. H., & Rust, R. T. (2021). Engaged to a robot? The role of AI in service. Journal of Service Research, 24(1), 30-41.

Johnson, R. D., Wisniewski, M. A., Kuhlemeyer, G., Isaacs, G., & Krzykowski, J. (2012). Technology anxiety: Development and validation of a measure. Computers in Human Behavior, 28(2), 439-448. https://doi.org/10.1016/j.chb.2011.10.014

Kaplan, A., & Haenlein, M. (2019). Siri, Siri, in my hand: Who's the fairest in the land? On the interpretations, illustrations, and implications of artificial intelligence. Business Horizons, 62(1), 15-25.

Kline, R. B. (2023). Principles and practice of structural equation modeling. Guilford Press.

Li, H., Xu, Z., Song, S., & Jin, H. (2024). How and when does proactive personality predict career adaptability? A study of the moderated mediation model. Frontiers in Psychology, 15, 1333829. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1333829

Okumuş, M. T., & Bakan, İ. (2025). Proaktif Kişilik, Yenilikçilik, Fırsat Odaklılık, Risk Alma, İş Tatmini İlişkisi: Bir Alan Araştırması. Alanya Akademik Bakış, 9(2), 454-468.

Özkan, M., & Kaygısız, E. G. (2025). Akademisyenlerin Yapay Zekâ Kaygılarının Nesillere Göre Değerlendirilmesi: İşletme Bölümü Öğretim Elemanları Örneği. Cumhuriyet University Journal of Economics & Administrative Sciences/Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 26(1).

Pehlivanoğlu, M. Ç., & Civelek, M. E. (2022). Teknolojik İşsizlik Kaygısı Ölçeği. R. İncekara (Ed.), Teknoloji Yönetimi içinde (ss. 41-62). Ankara: Akademisyen Yayınevi.

Pehlivanoğlu, M. Ç., Civelek, M. E., & Eymür, E. (2023). Teknolojik İşsizlik Kaygısının Örgütsel Sinizm Üzerindeki Etkisi. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 58(3), 1861-1874.

Raisch, S., & Krakowski, S. (2021). Artificial intelligence and management: The automation-augmentation paradox. Academy of Management Review, 46(1), 192-210.

Russell, S., Norvig, P., Popineau, F., Miclet, L., & Cadet, C. (2021). Intelligence artificielle: une approche moderne (4ᵉ édition). Pearson France.

Saadé, R. G., & Kira, D. (2009). Computer anxiety in e-learning. Journal of Information Technology Education, 8, 177-191.

Sart G., Sezgin, F. H. ve Demir, N. (2018). Mobbingin meleki tükenmişlik algısı üzerine etkileri: Kadın akademisyenler örneği. Beykoz Akademi Dergisi, 6(1), 118-135. https://dergipark.org.tr/tr/pub/beykozad/issue/52132/681503

Seibert, S. E., Crant, J. M., & Kraimer, M. L. (1999). Proactive personality and career success. Journal of Applied Psychology, 84(3), 416-427.

Taş, D. & Turanlıgil, F. (2020). Sağlık Çalışanlarının Bilgisayar Teknolojisine Karşı Tutumları ile Teknoloji Öz-Yeterliği Düzeylerinin İşgücü Devrine Etkisi: Gaziantep Üniversitesi Tip Fakültesi Hastanesi Örneği. In Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi(Vol.21). Retrieved from https://dergipark.org.tr/en/pub/anadoluibfd/article/683641

Thomas, J. P., Whitman, D. S., & Viswesvaran, C. (2010). Employee proactivity in organizations: A comparative meta-analysis of emergent proactive constructs. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 83(2), 275-300.

Torkzadeh, G., & Angulo, I. (1992). Computer anxiety: Personal and environmental influences. Computers in Human Behavior, 8(4), 361-376.

Wang, Y.-Y., & Wang, Y.-S. (2022). Development and validation of an artificial intelligence anxiety scale: An initial application in predicting motivated learning behavior. Interactive Learning Environments, 30(4), 619-634

Wirtz, J., Patterson, P. G., Kunz, W. H., Gruber, T., Lu, V. N., Paluch, S., & Martins, A. (2018). Brave new world: service robots in the frontline. Journal of Service Management, 29(5), 907-931.

Xu, G., & Xue, M. (2025). The relationship between proactive personality and migrant workers’ perception of technical unemployment risk under the impact of artificial intelligence in China. Frontiers in Psychology, 16, 1474639.

Yazıcı, A. M. (2023). Yapay zekâ kaygısının iş umuduna etkisinde kariyer kararlılığının düzenleyici rolü. Business & Management Studies: An International Journal, 11(4), 1260-1274. https://doi.org/10.15295/bmij.v11i4.2284

Yolcu, İ. U., & Çakmak, A. F. (2017). Proaktif kişilik ile proaktif çalışma davranışı ilişkisi üzerinde psikolojik güçlendirmenin etkisi. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 13(2), 425-438.

Zheng, J., & Zhang, T. (2025). Association between AI awareness and emotional exhaustion: The serial mediation of job insecurity and work interference with family. Behavioral Sciences, 15(4), 401. https://doi.org/10.3390/bs15040401

Zhu, H., Zhang, H., Tu, A., & Zhang, S. (2021). The mediating roles of core self-evaluation and career exploration in the association between proactive personality and job search clarity. Frontiers in Psychology, 12, 609050. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.609050

İndir

Yayınlanmış

2026-02-28

Nasıl Atıf Yapılır

DARICAN, Şule. (2026). YAPAY ZEKÂ KAYGISININ TEKNOLOJİK KAYNAKLI İŞSİZLİK ENDİŞESİ İLİŞKİSİNDE PROAKTİF KİŞİLİĞİN DÜZENLEYİCİ ROLÜ: THE MODERATING ROLE OF PROACTIVE PERSONALITY IN THE RELATIONSHIP BETWEEN AI ANXIETY AND TECHNOLOGY-INDUCED UNEMPLOYMENT CONCERN. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Researches, 12(62), 31–50. https://doi.org/10.5281/zenodo.18841895