Socrates Journal of Interdisciplinary Social Researches

TÜRK MEVZUATINDA ENTEGRE DEVRE TOPOĞRAFYALARIN HUKUKİ NİTELİĞİ VE KORUMA ESASLARI

Nilüfer ÖZER ŞEKER — Wed, 20 May 2026 00:00:00 +0200

Günümüzde yarı iletken teknolojisinde yaşanan hızlı gelişmeler, entegre devrelerin sanayi ve teknoloji alanındaki önemini büyük ölçüde artırmıştır. Entegre devrelerin tasarımı ve üretimi, yüksek maliyet, teknik uzmanlık, teknolojik birikim ve yoğun fikrî çaba gerektirdiğinden, bu alanda ortaya çıkan entegre devre topoğrafyalarının hukuki koruma altına alınması ihtiyacı doğmuştur. Türk hukukunda entegre devre topoğrafyaları, 5147 sayılı Entegre Devre Topoğrafyalarının Korunması Hakkında Kanun ile özel olarak düzenlenmiş olup söz konusu Kanun, tescilli entegre devre topoğrafyalarının korunmasına ilişkin esasları, kuralları ve şartları belirlemektedir. Bu çalışmada, 5147 sayılı Kanun çerçevesinde entegre devre topoğrafyalarının fikrî mülkiyet hukuku içerisindeki yeri ve hukuki niteliği incelenmektedir. Bu kapsamda öncelikle entegre devre ve entegre devre topoğrafyası kavramları ele alınmakta; ardından korumanın konusu, şartları, hak sahipliği, tescil süreci, koruma süresi, hak sahibine tanınan yetkiler ve hakkın ihlali hâlinde başvurulabilecek hukuki yollar değerlendirilmektedir. Ayrıca yarı iletken teknolojisindeki hızlı gelişmeler karşısında mevcut düzenlemenin güncelliği ve fikrî mülkiyet hukuku bakımından yeterliliği tartışılmaktadır.

OKUL ÖNCESİ EĞİTİM TEMELİNDE ÇOCUKLARIN ÖZ DÜZENLEME BECERİLERİ İLE İLGİLİ TÜRKİYE’DE YAPILAN LİSANSÜSTÜ TEZLERİN İNCELENMESİ

Barış ŞAHİN — Sun, 31 May 2026 00:00:00 +0200

Bu araştırmada Türkiye’de okul öncesi eğitim temelinde çocukların öz düzenleme becerilerini konu alan lisansüstü tezlerdeki konu ve yöntem temelli eğilimlerin tespiti amaçlanmıştır. Bu amaç çerçevesinde araştırmada, doküman incelemesi yöntemi tercih edilmiştir. Araştırmanın evrenini YÖK Ulusal Tez Merkezi veri tabanında dizinlenen öz düzenleme becerilerini konu alan 269 lisansüstü tez oluşturmaktadır. Araştırmada yeterli büyüklükte örnekleme ulaşabilmek ve belli ölçütleri karşılayan özel durumlar çalışılmak istendiği için ölçüt örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın örneklemini 2012-2021 yılları arasında erişim izni olan, yazım dili olarak Türkçenin seçildiği, kapsam olarak okul öncesinin temel alındığı 63 lisansüstü tez oluşturmaktadır. Evrende yer alan 206 çalışma, erişim izni olmaması, Türkçeden başka bir dilin seçilmesi ve okul öncesi eğitim temelinde çocukların öz düzenleme becerilerini ele almaması nedeni ile araştırmanın dışında tutulmuştur. Seçilen tezler “Türkiye’de Okul Öncesi Eğitim Temelinde Çocukların Öz Düzenleme Becerilerini Konu Alan Lisansüstü Tezleri İnceleme Formu” aracılığı ile değerlendirilmiştir. Hazırlanan form aracılığı ile toplanan araştırma verileri, içerik analizi yolu ile çözümlenerek betimsel olarak tablolaştırılmış ve raporlaştırılmıştır. Yapılan analiz sonucunda okul öncesi eğitim temelinde çocukların öz düzenleme becerilerini konu alan lisansüstü tezlerin yayımlanan lisansüstü tez açısından eğiliminin yüksek lisans, yöntem açısından nicel araştırma yaklaşımlarından tarama modelinde, yayınlanma sıklığının son beş yılda çalışmaların artış gösterdiği, örneklem grubunda okul öncesi dönemdeki çocuklar ve ebeveynlerin olduğu, örneklem büyüklüğü açısından daha çok 101-200 arası büyüklükteki örneklemlere ulaşılıp tercih edildiği, veri toplama aracı olarak ölçeklerin tercih edildiği, veri analiz teknikleri açısından ise betimsel istatistiki tekniklerin daha yoğun olarak kullanıldığı belirlenmiştir. Konu yönelimi açısından çalışmaların büyük çoğunluğunda öz düzenleme becerilerinin ele alındığı belirlenmiştir. Ayrıca yapılan araştırma kapsamına giren ve nicel veri toplama araçlarının veri toplama sürecinde tercih edildiği çalışmaların büyük çoğunluğunda verilerin normal dağılım gösterme durumu ile alakalı olarak bilgi verme konusunda sorunların olduğu, araştırma verilerinin geçerliliğine ve güvenirliğine ilişkin bilgilerin verilmesine dikkat edildiği, fakat bazı çalışmalarda bunun göz ardı edildiği belirlenmiştir. Nicel veri toplama araçlarının tercih edildiği çalışmaların tamamına yakınında etki büyüklüğü hesaplamasının yapılmadığı, yani etki büyüklüğü hesaplama konusunda çalışmalarda önemli bir eksiklik olduğu belirlenmiştir.

ÖZEL EĞİTİM ÖĞRETMENLERİNİN YAPAY ZEKÂ KULLANIMINA YÖNELİK TUTUMLARI VE BELİRLEYİCİ FAKTÖRLER

Suat OĞUZ, Eylem Özlem GÖKTAY — Sun, 31 May 2026 00:00:00 +0200

Bu araştırmanın amacı, özel eğitim öğretmenlerinin derslerde yapay zekâ (YZ) kullanımına yönelik tutumları ve tutumların çeşitli değişkenler (cinsiyet, mesleki kıdem, eğitim durumu ve lisansüstü eğitim yapma isteği) açısından farklılaşıp farklılaşmadığını incelemektir. Araştırma, betimsel tarama modelinde yürütülen bir nedensel karşılaştırma çalışmasıdır. Çalışma grubunu, 2025–2026 eğitim-öğretim yılında özel eğitim kurumlarında görev yapan ve elverişli/uygun örnekleme yoluyla seçilen 72 özel eğitim öğretmeni oluşturmaktadır. Veri toplama aracı olarak kişisel bilgi formu ve yapay zekâya yönelik tutum ölçeği kullanılmıştır. Verilerin analizinde betimsel istatistikler (frekans, yüzde, aritmetik ortalama, standart sapma) ile birlikte bağımsız örneklemler t-testi ve tek yönlü varyans analizi (ANOVA) tekniklerinden yararlanılmıştır. Bulgular, özel eğitim öğretmenlerinin yapay zekâ kullanımına yönelik yeterlilik algılarının genel olarak yüksek ve olumlu düzeyde olduğunu göstermiştir. Ayrıca, öğretmenlerin tutumlarının cinsiyet, mesleki kıdem, eğitim durumu ve lisansüstü eğitim yapma isteği değişkenlerine göre anlamlı biçimde farklılaşmadığı belirlenmiştir. Araştırma sonuçları, özel eğitim öğretmenlerinin YZ entegrasyonuna yönelik farkındalık ve tutumlarının artırılmasına yönelik hizmet içi eğitimlerin önemine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler: Özel eğitim, özel eğitim öğretmeni, yapay zekâ, yeterlilik algısı

ORTADOĞU’DA DEMOKRATİKLEŞME SORUNU: ARAP ÜLKELERİ ÖRNEĞİ

İmad ŞERİF — Sun, 31 May 2026 00:00:00 +0200

Ortadoğu kavramı, yalnızca coğrafi bir bölgeyi tanımlamakla sınırlı olmayıp, büyük ölçüde siyasi ve tarihsel gelişmeler çerçevesinde şekillenmiştir. Bölgede yaşanan jeopolitik çatışmalar, savaşlar ve siyasal dönüşümler, Ortadoğu’nun sınırlarının ve yapısının sürekli değişmesine ve yeniden tanımlanmasına yol açmıştır. Tarihsel süreç boyunca bölge, çok sayıda sömürgecilik ve dış müdahale dalgasına maruz kalmıştır. 19. yüzyılın sonlarına kadar büyük ölçüde Osmanlı Devleti’nin hâkimiyeti altında kalan Ortadoğu, Birinci Dünya Savaşı sonrasında başta İngiliz ve Fransız olmak üzere Batılı güçlerin etkisi altına girmiştir. Bu süreç, bölgedeki devletlerin siyasal, ekonomik ve toplumsal yapılarının dış müdahaleler doğrultusunda şekillenmesine neden olmuştur. Nitekim birçok Ortadoğu ülkesi bağımsızlığını kazandıktan sonra dahi sömürgeciliğin siyasi, kültürel ve ekonomik etkilerinden tam anlamıyla kurtulamamıştır. Ayrıca bazı devletlerde bağımsız ve etkin bir dış politikanın geliştirilememesi, dış güçlerin bu ülkelerin iç karar alma süreçlerini etkilemesine ve siyasal kaderlerini yönlendirmesine zemin hazırlamıştır. Bu durum ise otoriter yönetimlerin desteklenmesine ve güç kazanmasına katkı sağlamıştır. Bunun yanı sıra, bölgede diktatörlük rejimlerinin yerleşmesinde çeşitli iç dinamikler de önemli rol oynamıştır. Özellikle kabile yapısının siyasal ve toplumsal yaşam üzerindeki güçlü etkisi, askeri darbelerin iktidara ulaşmanın bir aracı olarak sıkça kullanılması ve yöneticilere mutlak itaati esas alan siyasal kültürün yaygınlığı bu faktörlerin başında gelmektedir. Söz konusu unsurların tümü, demokratik dönüşüm sürecini olumsuz yönde etkilemiş ve Ortadoğu’da demokrasi ile modern siyasal kurumların yerleşmesini zorlaştırmıştır.

DÜNYA ENERJİ GÜVENLİĞİ BAĞLAMINDA HÜRMÜZ BOĞAZI’NIN STRATEJİK ROLÜ

Muhammed Yunus SEVİNÇ ; Murat CİHANGİR — Sat, 31 May 2025 00:00:00 +0200

İnsanlığın suyla tanışması antik zamanlarda nehirlerin ulaşım ve ticarette kullanılmasıyla başlamaktadır. Gemilerin icadıyla medeniyetler ilerleme kaydederek okyanuslara ve denizlere açılmayı başarmışlardır. İnsan gücüyle çalışan mekanik deniz sistemleri yerini buhar gücüne bırakması ve teknolojik ilerlemelerin yarattığı imkanlar deniz taşımacılığını uluslararası ticarette vazgeçilmez bir noktaya ulaştırmıştır. Sanayi devrimi, petrolün keşfedilmesi ve küreselleşmeyle birlikte stratejik suyolları, kanallar ve boğazlar deniz ulaşımı açısından daha fazla önem kazanmıştır. Özellikle Modern çağda küreselleşmenin etkisiyle ortaya çıkan ticari bağımlılıklar denizlerde stratejik konumda bulunan geçiş noktalarının uluslararası ticaret ve küresel enerji piyasası açısından var olan önemini daha fazla artırmıştır. Küresel enerji piyasasını etkileyebilmesi bakımından Ortadoğu’da yer alan; Süveyş Kanalı, Babülmendep Boğazı, Cebelitarık Boğazı ve Hürmüz Boğazı Ortadoğu’da yer alan önemli deniz yollarından bazılarıdır. Bunlar arasında Hürmüz Boğazı bölgesel ve küresel enerji piyasası açısından kritik öneme sahiptir. Dünya enerji piyasasına deniz yoluyla akan petrolün dörtte birinden fazlası yanı sıra sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ticaretinin beşte biri Hürmüz Boğazı üzerinden geçmektedir. Dünya hidrokarbon ticaretinin %20’si yanı sıra dünya geneli petrol ticaretinin ise %80’i hürmüz boğazı üzerinden sağlanmaktadır. Bu durum Hürmüz Boğazını ekonomik ve straterjik olarak önemli bir noktaya taşımaktadır. Nitekim Hürmüz Boğazında geçmiş yıllarda çeşitli jeopolitik nedenlerden dolayı deniz ticaretinin aksaması veya boğazın kapanmasının küresel enerji piyasası üzerinde yaratığı etkiler incelenmiştir. Jeopolitik risk boyutuna göre olası senaryo ve risklerin enerji piyasası üzerindeki etki varsayımları üzerinde durulmuştur. Sonuç olarak Hürmüz Boğazı enerji piyasası üzerinde doğrudan ve dolaylı olarak jeopolitik ve jeoekonomik etkiye sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

KADININ ÇALIŞMA HAYATININ FIKHÎ AÇIDAN ANALİZİ

Bahri KAN — Sun, 31 May 2026 00:00:00 +0200

Aile ve toplum huzurunu sağlamayı gaye edinen İslâm, kadına ve erkeğe fıtratlarına uygun roller yüklemiş ve Müslüman her erkek ve kadının toplumsal rolüne uygun hareket etmesini esas almıştır. Biyolojik ve ruhsal açıdan farklı bir yaratılışa sahip olan kadın, İslâm hukukunun tanıdığı temel haklara sahip olmakla birlikte yaratılışındaki bu farklılık nedeniyle erkekle aynı değildir. Fiziksel ve bedensel bakımdan daha güçlü olması hasebiyle evin geçimini sağlama ve aileyi dış tehlikelere karşı koruma görevini erkeğe veren İslâm, fiziksel ve bedensel bakımdan daha zayıf, şefkati ve merhametinden dolayı daha duygusal olması nedeniyle evin düzenini sağlama ve çocuk yetiştirme görevini de kadına yüklemiştir. İslâm hukukuna göre, kadın ekonomik konularda erkek gibidir. Akıl baliğ her Müslüman kadın malını ve parasını tam bir yetkiyle kullanabilir, bağış ve vakıf işlemleri yapabilir. Ancak toplumsal hayatın her alanında olduğu gibi çalışma hayatında da kadın helal haram çizgisine riâyet etmek ve tesettürünü korumakla yükümlüdür. Ayrıca yapılan işten tam bir verim alabilmek için kadının fıtratına uygun iş ve ortamlarda çalışması esastır. İslâmî ölçü ve esasların dikkate alınmadığı, kadın erkek ihtilâtının olduğu ve tesettürün tam korunmadığı iş ortamlarında kadının çalışması dinen sakıncalıdır.