HANBELÎ USÛLÜNDE SÜNNETİN KUR’AN’I NESHİ MESELESİNDE FARKLI BİR TAVIR: KĀDÎ EBÛ YAʿLÂ ÖRNEĞİ
A DIVERGENT POSITION ON THE ABROGATION OF THE QUR’AN BY THE SUNNA IN HANBALI LEGAL THEORY: THE CASE OF QĀḌĪ ABŪ YAʿLĀ
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.22129743Anahtar Kelimeler:
Fıkıh Usûlü, Nesh, Ebû Yaʿlâ el-Ferrâ, Kur’ân, SünnetÖzet
Kur’an’ın sünnetle neshi, klasik fıkıh usulünde deliller arasındaki ilişkinin mahiyetini görünür kılan başlıca tartışmalardan biri olarak değerlendirilebilir. Mesele çoğu zaman haber-i vâhidin Kur’an karşısındaki konumuna indirgenmekle birlikte asıl ayrışmanın, mütevâtir sünnetin Kur’an hükmünü kaldırıp kaldıramayacağı noktasında ortaya çıktığı söylenebilir. Usûlcülerin önemli bir kısmı, her iki kaynağın da vahye dayanmasından hareketle bunu aklen ve şer‘an mümkün görürken İmam Şâfiî (ö. 204/820), kaynak içi nesih olarak nitelenebilecek bir formülle Kur’an’ın ancak Kur’an’la, sünnetin de ancak sünnetle neshedilebileceğini savunmuştur. Hanbelî usul düşüncesinin kurucu isimlerinden Kādî Ebû Yaʿlâ el-Ferrâ’nın (ö. 458/1066) da bu konuda Şâfiî’ye yaklaşan dikkat çekici bir tavır benimsediği görülebilir. Ebû Yaʿlâ, Kur’an’ın sünnetle neshini aklen mümkün görmekle birlikte bunun şer‘an câiz olmadığını ve fiilen de gerçekleşmediğini ileri sürmektedir. Bu çalışmada Ebû Yaʿlâ’nın söz konusu yaklaşımı el-ʿUdde fî uṣûli’l-fıḳh’ın ilgili bölümleri üzerinden incelenmiş; görüşün dayandığı Bakara sûresinin 106. âyeti, Kur’an’ın i‘câzı ve deliller arasındaki kuvvet farkı, sünnetin beyan işlevi ve nesh iddiasına konu edilen örnekler çözümlenmeye çalışılmıştır. Ardından Ebû Yaʿlâ’nın görüşü; İmam Şâfiî, Ebü’l-Hattâb el-Kelvezânî (ö. 510/1116) ve Ebü’l-Vefâ İbn Akîl (ö. 513/1119) başta olmak üzere Hanbelî ve diğer mezheplere mensup usûlcülerin yaklaşımlarıyla mukayese edilmiştir. Çalışmanın temel iddiası, Ebû Yaʿlâ’nın tavrının yalnızca Şâfiî’nin görüşünün Hanbelî çevredeki bir tekrarı sayılamayacağı; aksine Ahmed b. Hanbel’den (ö. 241/855) nakledilen bir rivayetin, aklî imkân ile şer‘î cevazı birbirinden ayıran sistematik bir usûlî forma dönüştürülmesi şeklinde okunabileceğidir. Bu düşüncenin sonraki Hanbelî usûlcüler üzerinde bağlayıcı bir mezhep görüşü meydana getirmediği, bilakis mezhep içinde belirgin bir tartışma hattının oluşmasına zemin hazırladığı düşünülmektedir.
Referanslar
Âmidî, Seyfüddîn. (2003). El-İḥkâm fî uṣûli’l-aḥkâm (Ciltler 1-4). Darü’s-Samî.
Bâcî, Ebü’l-Velīd Süleymân. (1989). İḥkâmü’l-fuṣûl fî aḥkâmi’l-uṣûl. Müessesetü’r-Risâle.
Bakkal, Ali. (1997). İmam Şafiî’de Nesh Anlayışı. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (3), Makale 3.
Basrî, Ebü’l-Hüseyin Muhammed b. Alî b. Tayyîb. (1964). El-Muʿtemed fî uṣûli’l-fıḳh (Ciltler 1-2).
Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. (1994). El-Fuṣûl fi’l-uṣûl (2. bs., Ciltler 1-4). Vizaretu’l-evkâf ve’ş-şuûni’l-islamiyye.
Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî. (1399). El-Burhân fî uṣûli’l-fıḳh (Ciltler 1-2). Camiʻatü’l-Katar.
Çakır, Fatma. (2020). İmam Şâfiî’nin Nesih Anlayışına Yönelik Eleştirilerin Usul İlmi Açısından Analizi. İlahiyat, (4), 5-20.
Çetin, Abdurrahman. (2006). Nesih. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 32, ss. 579-581). TDV Yayınları.
Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer. (2003). Sünenü’d-Dâraḳuṭnī (Ciltler 1-6). Müessesetü’r-Risâle.
Debûsî, Ebû Zeyd Abdullāh. (2001). Taḳvîmü’l-edille fi’l-uṣûl. Darü’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye.
Ebû Zehra, Muhammed. (t.y.). Uṣûlü’l- fıḳh. Darü’l-Fikri’l-‘Arabi.
Ferrâ, Ebû Ya’lâ Muhammed b. el-Hüseyn. (1993). El-ʿUdde fî uṣûli’l-fıḳh (Ciltler 1-5).
Ġazālī, Ebū Ḥāmid. (1413). El-Müstaṣfâ fî ʿilmi’l-uṣûl (Ciltler 1-4).
İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullāh b. Adî el-Cürcânî. (1997). El-Kâmil fî ḍuʿafâʾi’r-ricâl (Ciltler 1-10). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
İbn Akîl, Ebü’l-Vefâ Alî b. Aḳîl el-Baġdâdî. (1999). El-Vâḍıh fî Uṣûli’l-fıḳh (Ciltler 1-5). Müessesetu’r-Risale.
Kelvezânî, Ebü’l-Hattâb. (1985). Et-Temhîd fî uṣûli’l-fıḳh (1. bs., Ciltler 1-4). Darü’l-Medeni.
Koca, Ferhat. (2006). Nesih. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 32, ss. 582-584). TDV Yayınları.
Mehmet Nezir Ceylan. (2024). İmâm Şafiî’nin Nesh Anlayışına Dair Bir Değerlendirme. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi, 8(1), 28-45. https://doi.org/https://doi.org/10.52115/apjir.1429685.
Mehmet Selim Aslan. (2017). Klasik Dönem Fıkıh Eserlerinde Neshin İmkân Ve Vukuu Meselesi. EKEV Akademi Dergisi, 21(72), 143-161.
Naʻman Cefîm. (2020). Ṭaḥrirû ra’yü’l-İmâmü’ş-Şâfiî fî’n-nesḫi beyne’l-Kur’anî ve’s-Sünneti. Mecelletü’l-havâdis ve dirâseti’l-Kur’aniyye, 62-89.
Nuklî, Usâmeddîn İbrahim. (t.y.). En-Nesh inde’l-Usûliyyîn. Dirâsetü’l-Mukarene.
Okuyucu, Nail. (2020). Şâfiî’nin Kaynak İçi Nesih Teorisi ve Şâfiî Fıkıh Geleneğinde Yorumlanış Biçimleri. İslam Araştırmalar Dergisi, (43), 1-44.
Sahip Beroje. (2007). İmam Şâfiî’nin Nesh Anlayışı ve İlk Şâfiî Usûlcülerin Buna Yönelik Eleştirileri. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(1), 53-82.
Saymerî, Hüseyin b. Ali. (1992). Kitâbü Mesâʾili’l-ḫilâf fî uṣûli’l-fıḳh.
Semʻânî, Ebü’l-Muzaffer. (1998). Ḳavâṭıʿu’l-edille fi’l-uṣûl (Ciltler 1-5). Mektebetü’t-Tevbe.
Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn. (2003). Cemʿu’l-cevâmiʿ fî uṣûli’l-fıḳh. Darü’l-Kutübi’l-ʻİlmiyye.
Şâfiî, Muḥammed b. İdrîs. (2005). Er-Risâle. Daru’l-kütübi’l-ʻilmiye.
Şîrâzî, Ebû İshâk. (2013). El-Lümaʿ fî uṣûli’l-fıḳh (2. bs.). Darü’l-Kattaniyye.
Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. (1998). Es-Sünen. Dâru’l-ğarbi’l-İslâmî.
Üsmendî, Muhammed b. Abdülhamid. (1996). Beẕlü’n-naẓar fi’l-uṣûl. Mektebetü’t-Turâs.
Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım. (1998). Esâsü’l-belâġa (Ciltler 1-2). Darü’l-Kütübi’l-’İlmiyye.
Zerkeşî, Bedrüddîn. (1992). El-Baḥrü’l-muḥîṭ fî uṣûli’l-fıḳh (2. bs., Ciltler 1-6). Darü’l-Kûfe.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Socrates Journal of Interdisciplinary Social Researches
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
