TANZİMAT DÖNEMİ EDEBİYATINDA TÜRK KİMLİĞİNİN TEMSİLİ VE İNŞASI: ŞİİR, ROMAN, HİKÂYE VE TİYATRO TÜRLERİ ÜZERİNDEN BİR İNCELEME
THE REPRESENTATION AND CONSTRUCTION OF TURKISH IDENTITY IN TANZİMAT-ERA LITERATURE: AN ANALYSIS OF POETRY, NOVELS, SHORT STORIES, AND DRAMA
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.21699723Anahtar Kelimeler:
Türk Kimliği, Türklük, Türk EdebiyatıÖzet
Tanzimat’tan Cumhuriyet’in ilanına kadar uzanan dönem, Türk kimliğinin önemli değişimler geçirdiği ve bu değişimlerin edebi eserlerde belirgin biçimde yansıdığı bir süreçtir. Osmanlılık anlayışından Türklük bilincine uzanan kimlik dönüşümü, Batılılaşma, modernleşme ve milliyetçilik düşüncelerinin etkisiyle şiir, roman, hikâye ve tiyatro gibi farklı edebi türlerde çeşitli biçimlerde ele alınmıştır. Bu süreçte yazarlar, dönemin sosyal, siyasal ve kültürel koşullarından etkilenerek Türk kimliğini kimi zaman dolaylı, kimi zaman ise doğrudan işlemiş; vatan, millet, dil, tarih ve kültür gibi kavramlar etrafında yeni bir kimlik anlayışının oluşmasına katkı sağlamışlardır. Bu çalışmanın amacı, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e kadar yayımlanan şiir, roman, hikâye ve tiyatro eserlerini inceleyerek Türk kimliğinin edebi temsillerini, geçirdiği dönüşümleri ve bu dönüşümlerin dönemin düşünsel yapısıyla ilişkisini ortaya koymaktır. İnceleme sonucunda, Türk kimliğinin başlangıçta Osmanlılık anlayışı çerçevesinde ele alındığı, ancak zamanla milli bilinç, dil, tarih ve vatan kavramları etrafında yeniden şekillendiği belirlenmiştir. Sonuç olarak, edebiyatın Türk kimliğinin inşasında ve toplumsal dönüşümün anlaşılmasında önemli bir işleve sahip olduğu değerlendirilmiştir.
Referanslar
Ahmet Mithat Efendi. (2013). Üss-i İnkılap, haz. İdris Nebi Uysal. Dergâh Yayınları.
Akün, Ö.F. (1988). Ahmed Vefik Paşa. Türkiye Diyânet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 2, Türk Diyânet Vakfı Yayınları.
Akyıldız, A. (2011). Tanzimat. Türkiye Diyânet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Türk Diyânet Vakfı Yayınları.
Akyüz, K. (2015). Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri 1860-1923. İnkılap Kitabevi.
Alpaslan, O. (2006). Ahmed Vefik Paşa ve Çağdaş Dönem İlk Osmanlı Tarih Metodolojisi Kitabı Hikmet-i Tarih. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 2(7), 189-196.
And, M. (2014). Başlangıcından 1983’e Türk Tiyatrosu Tarihi. İletişim Yayınları.
Bilmez, B. (2020). Şemseddin Sami Frasheri’nin Bazı Metinlerinde Arnavut ve Türk “Biz”inin İnşasına Katkıda Bulunan Otoktonluk ve Köken Mitleri. Tanzimat ve Edebiyat, haz. Mehmet Fatih Uslu, Fatih Altuğ. İş Bankası Kültür Yayınları.
Birinci, N. (2000). Şiir. Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dino, G. (2008). Türk romanının doğuşu. Agora Kitaplığı.
Eryılmaz Yıldız, Y. (2025). Türk Edebiyatında Türk Kimliği [Doktora Tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
Göçgün, Ö. (1999). Namık Kemal’in Şairliği ve Bütün Şiirleri. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Hayber, A. ve Özbay, H. (1997). Tiyatro. MEB Yayınları.
İnalcık, H. (1992). Tanzimat ve Bulgar Meselesi. Eren Yayıncılık.
İnalcık, H. (2021). Osmanlı Devleti Üzerine Araştırmalar IV. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Kafadar, C. (2017). Kendine Ait Bir Roma. Metis Yayınları.
Kahraman, A. (2010). Şinasi. Türkiye Diyânet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Türk Diyânet Vakfı Yayınları.
Kanter, M. F. (2001). Şinasi’nin Şiirinde Yeni İnsan Tipi. Türk Kültürü Dergisi, 462, 616-623.
Kaplan, M. (2007). Türk Edebiyatı Üzerine Araştırmalar 3: Tip Tahlilleri. Dergâh Yayınları.
Kemal, N. (2020). Mukaddime-i Celâl’de bu görüşü müdafaa eder. Namık Kemal, Celaleddin Harzemşah. Akçağ Yayınları.
Kushner, D. (1979). Türk Milliyetçiliğinin Doğuşu. Kervan Yayıncılık.
Küçük, C. (1985). “Osmanlılarda “Millet Sistemi” ve Tanzimat”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 4, İletişim Yayınları.
Mardin, Ş. (2001). “Yeni Osmanlı Düşüncesi”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce 1: Tanzimat ve Meşrutiyet’in Birikimi, ed. Tanıl Bora, Murat Gültekingil. İletişim Yayınları.
Nâcî, M. (1317). Lugat-i Nâcî, Asır Matbaa ve Kütüphanesi.
Nihat, E. (2010). Müsameretnâme. haz. Sabahattin Çağın, Fazıl Gökçek. Özgür Yayınları.
Odabaşı, A. (2020). “Mustafa Celâlettin Paşa ve Eski ve Modern Türkler” adlı giriş yazısı, Mustafa Celâlettin Paşa, Eski ve Modern Türkler, çev. Güven Beker, Kaynak Yayınları.
Okay, O. (2011). Batılılaşma Devri Türk Edebiyatı. Dergâh Yayınları.
Ortaylı, İ. (1985). “Tanzimat”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, ed. Murat Belge. İletişim Yayınları.
Ortaylı, İ. (2003). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İletişim Yayınları.
Ortaylı, İ. (2021). Osmanlı Devleti Üzerine Araştırmalar IV. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Özkan, N. (2006). Ahmet Cevdet Paşa’nın Türk Dili Hakkındaki Görüşleri ve Eserleri. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, s. 20, 219-232.
Sağlam, N. (2017). Şemseddin Sami'nin “Besa Yahud Ahde Vefa” Adlı Piyesinde Etnosentrik Söylem ya da Vatan Yahud Arnavutluk. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 57(57), 197-212.
Salâhî, M. (1313). Kâmûs-i Osmânî, Cilt 1. Mahmûd Bey Matbaası.
Sâmi, Ş. (1317). Kâmûs-ı Türkî. İkdâm Matbaası.
Somel, S.A. (2001). “Osmanlı Reform Çağında Osmanlıcılık Düşüncesi (1839-1913)”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce 1: Tanzimat ve Meşrutiyet’in Birikimi, ed. Tanıl Bora, Murat Gültekingil. İletişim Yayınları.
Şinasi, (1988). “Tercümân-ı Ahvâl Mukaddimesi”, Yeni Türk Edebiyatı Antolojisi 1, haz. Mehmet Kaplan, İnci Enginün, Birol Emil. Marmara Üniversitesi Yayınları.
Şinâsi, (2017). Müntehâbât-ı Eş’âr, haz. Kemal Bek. Özgür Yayınları.
Tanpınar, A.H. (2012). On Dokuzuncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi. Dergâh Yayınları.
Tansel, F.A. (2013). Namık Kemal’in Hususi Mektupları-II. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Yıldız, A. (2013). Ahmet Midhat Efendi’ye Göre Türklük ve Türkler, İlim ve Fennin Reîs-i Mütefekkiri Ahmet Midhat Efendi, ed. Fazlı Arslan. Erciyes Üniversitesi Yayınları.
Ziya Paşa. (1972). Zafername, Tercüman Gazetesi 1001 Temel Eser Serisi. Kervan Yayıncılık.
Zürcher, E.J. (2012). Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. İletişim Yayınları.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Socrates Journal of Interdisciplinary Social Researches
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
