DİYARBEKİR II NOLU AHKÂM DEFTERİNDE KAYDA GEÇEN ŞİKÂYETLER: HASANKEYF KAZÂSI ÖRNEĞİ (H. 1167-1176 / M. 1754-1763)

COMPLAINTS RECORDED IN THE SECOND AHKÂM REGISTER OF DIYARBAKIR: THE CASE OF THE HASANKEYF KAZA (A.H. 1167-1176 / A.D.1754-1763)

Özet

Tarih yazımının en güvenilir kaynakları arasında yer alan Osmanlı arşiv belgeleri, yüzyıllar boyunca toplumsal, idari ve hukuki yaşamın ayrıntılı bir fotoğrafını sunmaktadır. Bu çalışma; söz konusu belgeler arasında özgün bir konuma sahip olan Diyarbekir Ahkâm Defterleri’nden hareketle, Hasankeyf’in Osmanlı idaresindeki yerini, bölge insanının devletle kurduğu ilişkiyi ve gündelik yaşamda karşılaştıkları hukuki sorunları mercek altına almaktadır. Hasankeyf, Dicle kıyısında kurulan ve tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış kadim bir yerleşim yeridir. Osmanlı döneminde ise sancak merkezi olarak bölgenin idari, askerî ve iktisadî hayatında belirleyici bir rol üstlenmiştir. Ne var ki bu şehrin Osmanlı arşiv kaynakları aracılığıyla incelenmesi, henüz tam anlamıyla tamamlanmamış bir çalışma alanı olarak araştırmacıları beklemektedir. Elimizdeki ahkâm kayıtları; toprak anlaşmazlıklarından miras davalarına, vergi itirazlarından askerî yükümlülüklere, görevden ihraçtan vakıf haklarının korunmasına uzanan geniş bir perspektif sunmaktadır. Her şikâyet kaydı, aynı zamanda dönemin siyasî iklimini, güç ilişkilerini ve Osmanlı merkezi idaresinin taşraya olan yansımalarını görünür kılmaktadır. Özellikle Behrani ve Mihrani aşiretleri, Seyyid Bayezid ailesi ve bölge alaybeyileri etrafında örülen ağ, Hasankeyf’in sosyal ve siyasal dokusunu gözler önüne sermektedir. Bu çalışma; belgeleri dönemin koşulları içinde yorumlamayı ve bütünsel bir tarihsel okuma sunmayı amaçlamaktadır. Araştırmayla ortaya çıkan tablo, Hasankeyf’in Osmanlı dönemine ilişkin gelecekteki araştırmalara sağlam bir zemin oluşturacak ve bu kadim şehrin hafızasına mütevâzı bir katkı sunacaktır.